Sieć szkolna na obszarze powiatu namysłowskiego przed stu laty

W niniejszym artykule przyjrzymy się bliżej temu, jak sto lat temu wyglądało szkolnictwo szczebla podstawowego na obszarze powiatu namysłowskiego.

Zróżnicowane religijnie społeczeństwo

W roku 1925 powiat namysłowski (Kreis Namslau) miał 30 786 mieszkańców. Wśród nich większość, bo 16 507 (53,62%) stanowili protestanci. Nieco mniej, bo 14 138 (45,92%) było katolików, w powiecie żyło wówczas również 104 (0,34%) Żydów. Jednym z najważniejszych zadań dla władz lokalnych było zapewnienie dzieciom mieszkańców powiatu możliwości pobieranie nauki na szczeblu elementarnym.

Szkoły katolickie wywodziły się ze średniowiecznych szkół parafialnych. Dzięki temu mogły chwalić się metryką znacznie dłuższą niż protestanckie placówki edukacyjne. Część badaczy doszukuje się faktu istnienia szkoły w Namysłowie już w roku 1278. Bezpieczniej byłoby jednak za pierwszą pewną wzmiankę przyjąć datę o wiek późniejszą – 1378. Szkoła namysłowska, przejęta przez protestantów w roku 1525, powróciła w ręce katolików w roku 1654 i od tego momentu liczono później jej funkcjonowanie.

Szkolnictwo było niegdyś silnie powiązane z organizacją kościelną. Za prowadzenie szkół odpowiadali duchowni niższego szczebla, określani mianem rektorów, jak również kościelni organiści. Dostrzegamy, że sieć szkolna znacznie różniła się od sieci kościelnej. Dla porównania, w 1929 r. w powiecie namysłowskim istniało zaledwie pięć protestanckich parafii (ewangelickie w Namysłowie, Kowalowicach, Miodarach i Strzelcach, a także staroluterańska w Świerczowie). Katolickich było z kolei aż jedenaście (Bąkowice, Biestrzykowice, Namysłów, Głuszyna, Kowalowice, Michalice, Siemysłów, Smogorzów, Strzelce, Włochy i Woskowice Małe). Jednak „każdemu według potrzeb” – parafie protestanckie skupiały średnio 3 301 wiernych, zaś katolickie 1 285.

Przykościelna szkoła parafialna wybudowana została w Namysłowie zapewne w latach 1377-1378. Przez lata zmieniała się jej lokalizacja. Dzieci pobierały naukę w gmachu znajdującym się na placu przykościelnym, bądź też w kamienicy położonej tuż za otaczającym go murem.

Szkoły ewangelickie

Na obszarze powiatu funkcjonowało przed stu laty co najmniej 37 ewangelickich szkół ludowych, kształcących dzieci w wieku 6-13 lat. W 31 szkołach, o których informacje znamy, pracowało 49 nauczycieli. Pod ich opieką znajdowało się łącznie 2 220 dzieci. Przeciętna wielkość klasy liczyła więc 40 uczniów. Warto zauważyć, że w zdecydowanej większości przypadków (21 szkół wiejskich) wszystkie dzieci były uczniami jednej klasy. W większych wsiach (wiemy o siedmiu takich przypadkach) funkcjonowały z kolei trzy oddziały klasowe skupiające dzieci z klas I-II, III-IV oraz V-VI.

Czy do szkół ewangelickich chodzili tylko protestanci? Nie. W 1925 r. stanowili oni 87% (1931) uczniów, z kolei niemal 13% (284) dzieci było katolikami (284). Całości dopełniała piątka żydowskich uczniów, uczęszczających do Evangelische Volksschule w Namysłowie. Udział dzieci katolickich w protestanckich społecznościach szkolnych wiązał się z tym, że do szkoły swojego wyznania miały one często bardzo daleko. Ciekawostką jest to, że w szkole w Rychnowie – nominalnie ewangelickiej – dzieci katolickie stanowiły większość uczniów.

Najwięcej uczniów (422) miała oczywiście Evangelische Volksschule w Namysłowie. Kolejne miejsca zajmowały placówki w Goli (124), Miodarach (120), Głuszynie (115) i Minkowskim (109). Najstarszą metryką pochwalić mogły się z kolei szkoły w Miodarach i Namysłowie, pracujące nieprzerwanie od 1742 r. Jako „bardzo starą” określano też placówkę w Dąbrowie.

Szkolnictwo protestanckie swoimi korzeniami sięgało na naszym terenie roku 1525. Proces przejmowania parafii, a co za tym idzie również szkół, przez duchowieństwo luterańskie trwał jednak również przez kolejne dekady. Do połowy wieku XVII w rękach katolików pozostały kościoły znajdujące się na terenach stanowiących własność biskupstwa wrocławskiego. Mowa tu o Michalicach, Włochach, Rychtalu i Krzyżownikach.

Szkoły katolickie

Jak wspomniane zostało powyżej, ludność katolicka stanowiła w 1925 r. niecałe 46% społeczności powiatu namysłowskiego. Jak wynika z treści artykułu Schulnetz und Schulorganisation im Kreis Namslau im Jahre 1925, na obszarze powiatu funkcjonowało co najmniej 59 szkół ludowych szczebla podstawowego (Volksschulen). 37 spośród nich było szkołami protestanckimi, zaś 22 należały do katolików.

Już w 1618 r. powstać miały szkoły w Biestrzykowicach i Kowalowicach. Jako XVIII-wieczne określano z kolei te działające w: Bąkowicach, Głuszynie i Smogorzowie. Ta ostatnia, wedle zapisów kronikarskich, które przekazał m. in. w swojej wydanej w 1862 r. kronice pastor W. Liebich, założona miałaby być za czasów legendarnego biskupa śląskiego Urbana, rezydującego we wsi w latach 983-1005. Śląskie szkolnictwo czas prosperity miało jednak dopiero przed sobą. Gwałtowny wzrost ilości szkół nastąpić miał jednak dopiero w II połowie XVIII stulecia. Miałoby to związek z wejściem w życie z dniem 12 sierpnia 1763 r. ustawy, która wprowadzała na obszarze Królestwa Prus obowiązek szkolny dzieci w wieku 6-13 lat.

Wracając do interesującego nas roku 1925. Jesteśmy w stanie określić lokalizację i liczebność dla 17 z 22 szkół katolickich. Nauce w nich podlegało wówczas 1 344 uczniów (w tym 44 protestantów, z którymi pracowało 31 nauczycieli. Dodając do tego 2 220 uczniów szkół ewangelickich (dane z 31 spośród 37 funkcjonujących szkół) oraz 49 pracujących w nich pedagogów, liczbę dzieci objętych 95 lat temu obowiązkiem szkolnym określić można na co najmniej 3 564, zaś opiekujących się nimi nauczycieli na nie mniej niż 80.

Największą szkołą katolicką była w 1925 r. oczywiście placówka przy namysłowskiej Peter-Paulstrasse (Stanisława Staszica), kształcąca 302 uczniów i zatrudniająca siedmiu nauczycieli. Na obszarze wiejskim duże znaczenie miały szkoły w Dąbrowie (125 uczniów), Kowalowicach (117), Głuszynie (114), Biestrzykowicach (94) i Wielołęce (79). Najmniejsza tego typu jednostka znajdowała się w 1925 r. w Woskowicach Małych i liczyła zaledwie 20 uczniów. Uczęszczały do niej również dzieci z sąsiednich Igłowic. Średnia liczebność klasy wynosiła w szkołach katolickich 37 dzieci (dla porównania w szkołach ewangelickich było ich przeciętnie o troje więcej).

Artykuł opublikowany został również na łamach 118 numeru Gazety Namysłowskiej z 28 sierpnia 2025 r.