Dziedzictwo Towarzystwa Miłośników Ziemi Namysłowskiej #2

Na przestrzeni lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. Towarzystwo Miłośników Ziemi Namysłowskiej rozwinęło działalność muzealną, wydawniczą i edukacyjną. Organizowało badania, zabiegało o ochronę zabytków, wspierało rozwój kultury i budowało kontakty z innymi środowiskami regionalistycznymi.

Otwarcie Muzeum Ziemi Namysłowskiej w styczniu 1960 r. nie zakończyło pracy pierwszych regionalistów. Przeciwnie – stało się punktem wyjścia do rozwijania kolejnych inicjatyw. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. TMZN starało się przekształcić zainteresowanie lokalną historią w regularną działalność badawczą, edukacyjną, a także społeczną.

Klub regionalistyczny i ognisko muzyczne

W 1961 r. w ratuszowych pomieszczeniach muzealnych otwarto klub, w którym odbywały się aktywności Towarzystwa Miłośników Ziemi Namysłowskiej i lokalnego oddziału Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich. Organizowano w nim rozmaite spotkania i odczyty poświęcone historii, architekturze oraz sztuce. Gościli tam również przedstawiciele instytucji zajmujących się ochroną zabytków.

Towarzystwo współpracowało z nauczycielami, organizowało spotkania historyczne oraz odczyty w zakładach pracy i okolicznych miejscowościach. Regionalistykę traktowano nie tylko jako zajęcie dla pasjonatów, lecz także jako formę edukacji mieszkańców i budowania więzi z regionem.

Ważnym przedsięwzięciem kulturalnym było utworzenie Społecznego Ogniska Muzycznego. Placówka rozpoczęła działalność 21 marca 1964 r. jako agenda TMZN. Towarzystwo wspólnie z władzami oświatowymi przeprowadziło remont budynku dawnego żłobka przy ulicy Józefa Piłsudskiego (wówczas Feliksa Dzierżyńskiego), przeznaczając go na potrzeby nauczania muzyki. Wśród osób kierujących Ogniskiem znaleźli się Edward Zych, Jacek Gębski, Janusz Gaze, Jan Krukowski, a później Jan Gruber i Kazimierz Bider.

Z czasem, a dokładnie 1 lutego 1974 r., Społeczne Ognisko Muzyczne przekształciło się w samodzielną Państwową Szkołę Muzyczną. Również Muzeum Ziemi Namysłowskiej, ze względu na ograniczone możliwości finansowe Towarzystwa, ostatecznie znalazło się poza jego bezpośrednią strukturą. Pokazuje to zarówno siłę inicjatywy społecznej, jak i ograniczenia organizacji, która potrafiła tworzyć instytucje, lecz nie zawsze mogła je samodzielnie utrzymywać.

Ochrona zabytków i badania archeologiczne

Towarzystwo Miłośników Ziemi Namysłowskiej angażowało się w omawianych latach 1961-1980 również w ochronę średniowiecznych murów obronnych i Bramy Krakowskiej. Działacze występowali z wnioskami, nagłaśniali potrzebę prac konserwatorskich i współpracowali z właściwymi instytucjami. Zabezpieczające i rekonstrukcyjne prace przy miejskich fortyfikacjach prowadzono w latach 1960–1965 oraz 1972–1973.

Towarzystwo wspierało również badania archeologiczne na terenie powiatu. W kolejnych latach zainteresowanie badaczy obejmowało między innymi: Namysłów, Smogorzów, Woskowice Małe, Dąbrowę oraz Nową Wieś. Archeologia pozwalała odkrywać wcześniejsze warstwy osadnictwa i poszerzać wiedzę o przeszłości miejscowości, które nie zawsze dysponowały własnymi opracowaniami historycznymi.

Na początku lat siedemdziesiątych (23 lutego 1973 r.) muzeum przeniesiono z ratusza do pomieszczeń zamkowych. Pozwoliło to kontynuować działalność placówki po okresie związanym z remontem ratusza, choć ograniczenia lokalowe nadal utrudniały przygotowanie stałych ekspozycji.

136 zeszytów Biblioteczki TMZN

Jednym z najbardziej imponujących osiągnięć Towarzystwa była z pewnością działalność wydawnicza. W 1962 r. rozpoczęto publikowanie „Biblioteczki Towarzystwa Miłośników Ziemi Namysłowskiej”. Do 1975 r. ukazało się aż 136 zeszytów – często niewielkich, powielanych maszynopisów, przygotowywanych przez lokalnych regionalistów.

Wśród autorów znajdowali się m. in. Kazimierz Kuliński, Franciszek Korta, Stanisław Żarecki, Stefania Konieczna, Józef Rodak, Romana Serwinowa, Tadeusz Harjasz, a także inni twórcy. Tematyka publikacji była szeroka: od zamku i miejskich herbów Namysłowa, poprzez historię polityczną, nazewnictwo miejscowe i rolnictwo, po zabytki przyrody, jak również historię lokalnego Kościoła. Dzięki temu TMZN stworzyło zasób wiedzy, z którego do dnia dzisiejszego mogą korzystać nauczyciele, uczniowie i pasjonaci historii „Małej Ojczyzny”.

Skoro o literaturze i bibliotece mowa – namysłowska książnica na przełomie lat 60. i 70. uzyskała wreszcie własny budynek, oddany do użytku 8 maja 1971 r. Wzniesiony on został w sąsiedztwie Namysłowskiego Ośrodka Kultury, a położony przed wejściem do gmachu skwer niedawno (25 marca 2026 r.) otrzymał imię osoby wielce zasłużonej dla lokalnego czytelnictwa. Mowa oczywiście o Henryku Ostrowskim, wieloletnim działaczu TMZN, który w latach 1961-1973 kierował działalnością namysłowskiej biblioteki.

Jan Skala – regionalizm przekraczający granice

Szczególnym wątkiem działalności Towarzystwa była pamięć o Janie Skali, serbołużyckim poecie, publicyście i działaczu społecznym, który 22 stycznia 1945 r. zginął w Dziedzicach (gm. Domaszowice) z rąk żołnierzy radzieckich. W roku 1962 odnaleziono na położonym pomiędzy wsiami Włochy i Dziedzice cmentarzu masowy grób ofiar tragicznego wydarzenia sprzed 17 lat. Szczątki Jana Skali następnie ekshumowano i przeniesiono do osobnego grobu. W roku 2019 ten jeden z najbardziej znanych przedstawicieli narodu Serbołużyckiego otrzymał nowy nagrobek. Od początku w kultywowanie pamięci o Skali włączyli się działacze TMZN, z prezesem Kazimierzem Kulińskim na czele – obaj panowie poznali się w czasie II wojny światowej.

1 września 1965 r. w Namysłowie odsłonięto pomnik Jana Skali, wykonany przez rzeźbiarza Rudolfa Erlegina z łużyckiego Budziszyna (Bautzen). Współpraca TMZN z serbołużycką organizacją Domowina rozwijała się również w kolejnych latach. W 1979 r., w związku z 90. rocznicą urodzin Jana Skali,jego imię otrzymał jeden z miejskich placów, zaś w Muzeum Ziemi Namysłowskiej otwarto poświęconą mu izbę pamięci.

Był to przykład regionalizmu, który łączył lokalną historię z szerszym kontekstem kulturowym Europy Środkowej. Pamięć o Skali stała się podstawą kontaktów między środowiskami polskimi i serbołużyckimi.

Słowem podsumowania

Działalność Towarzystwa Miłośników Ziemi Namysłowskiej na przestrzeni lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ubiegłego wieku pokazuje, że regionalizm może łączyć badania historyczne, ochronę zabytków, edukację, kulturę , a także współpracę ponad granicami. Trwałym rezultatem tej pracy były zarówno instytucje i inicjatywy społeczne, jak i publikacje, do których można wracać po dziesięcioleciach.

Literatura: 1. H. Ostrowski, Działalność Towarzystwa Miłośników Ziemi Namysłowskiej, [w:] Pomagamy sobie w pracy, nr 1–4 (23–24), Opole 1962, s. 28–30; 2. S. Świderska, Dzieje muzeum w Namysłowie, niepublikowany maszynopis pracy magisterskiej, zbiory Izby Regionalnej w Namysłowie; 3. M. M. Magda, Spacerem po dawnym Namysłowie, Namysłów 2019. 4. T. Wincewicz, 40 lat działalności Towarzystwa Miłośników Ziemi Namysłowskiej 1959–1999, [w:] Rocznik Ziemi Namysłowskiej, t. 1, Namysłów 2021, s. 279–286; 5. Historia szkoły, [w:] https://www.gov.pl/web/psmnamyslow/historia-szkoly, [dostęp: 25 X 2026 r].