Dziedzictwo Towarzystwa Miłośników Ziemi Namysłowskiej #3

W latach 1981–2010 regionalizm namysłowski rozwijał się dzięki pracy społeczników, badaczy, kolekcjonerów i wydawców. Ważną rolę odgrywało Towarzystwo Miłośników Ziemi Namysłowskiej (TMZN), które przywracało do obiegu starsze opracowania, inicjowało nowe publikacje i wspierało upowszechnianie wiedzy o przeszłości miasta oraz okolic. Był to również czas, w którym ukazywały się prace przygotowywane poza Towarzystwem, ale istotne dla poznawania historii ziemi namysłowskiej.

Dzieje regionalizmu w tym okresie nie sprowadzają się zatem wyłącznie do działalności jednej organizacji. Tworzą je zarówno publikacje TMZN, jak i prace środowiska naukowego, przedsięwzięcia wydawnicze oraz inicjatywy związane z upamiętnianiem ważnych rocznic.

„Wypisy do dziejów ziemi namysłowskiej” — regionalna historia w szerszym obiegu

W 1981 roku w Opolu ukazały się Wypisy do dziejów ziemi namysłowskiej, przygotowane pod redakcją Franciszka Hawranka. Publikacja należała do serii wydawniczej poświęconej dziejom poszczególnych ziem Opolszczyzny. Znalazło się w niej opracowanie Stanisława Gawlika i Jana Majewskiego „Dzieje ziemi namysłowskiej w wypisach”, obejmujące strony 129–228 tomu.

Książka stanowiła ważny punkt odniesienia dla osób zainteresowanych przeszłością Namysłowa i jego okolic. Pokazywała regionalną historię w szerszej perspektywie, osadzając ją w dziejach Śląska Opolskiego. Jej znaczenie polegało również na udostępnianiu materiałów historycznych i wcześniejszych ustaleń czytelnikom zainteresowanym przeszłością własnego regionu. Nie była to publikacja wydana bezpośrednio przez TMZN, dlatego należy traktować ją jako część szerszego dorobku regionalistycznego, w którym rozwijały się również inicjatywy Towarzystwa. To rozróżnienie jest ważne dla odtworzenia rzeczywistej historii lokalnego ruchu regionalnego.

Kronika miasta przetłumaczona na język polski

Jednym z najważniejszych wydarzeń wydawniczych w historii TMZN było opublikowanie w 1989 roku polskiego przekładu Kroniki miasta Namysłowa od jego założenia do czasów najnowszych, autorstwa Wilhelma Liebicha. Niemieckie opracowanie, odnoszące się do dziejów miasta i oparte na kronice przechowywanej niegdyś w archiwum miejskim, ukazało się pierwotnie w roku 1862. Za polskie tłumaczenie i opracowanie odpowiadał Tadeusz Harjasz, a wydawcą publikacji było Towarzystwo Miłośników Ziemi Namysłowskiej. Wydanie z 1989 roku zawierało również chronologiczne zestawienie wydarzeń doprowadzające narrację do końca lat siedemdziesiątych XX wieku.

Znaczenie tej publikacji trudno przecenić. Dawna kronika, wcześniej dostępna przede wszystkim czytelnikom niemieckojęzycznym, stała się znacznie łatwiej dostępna dla polskich mieszkańców Namysłowa i badaczy regionu. Publikacja łączyła dorobek dziewiętnastowiecznej historiografii z próbą uzupełnienia obrazu dziejów miasta o wydarzenia z późniejszych dziesięcioleci. Wydanie kroniki było przykładem jednej z najważniejszych funkcji, jakie pełniło Towarzystwo. Podejmowało się ono nie tylko tworzenia nowych opracowań, lecz także udostępniania źródeł i prac, bez których trudno prowadzić dalsze badania nad lokalną przeszłością.

Jubileusze, dawne pocztówki i pamięć o mieście

W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych zainteresowanie historią Namysłowa wzmacniały przygotowania do ważnych rocznic. W 1998 roku odbyła się w Namysłowskim Ośrodku Kultury sesja popularnonaukowa z okazji 650. rocznicy pokoju namysłowskiego. Wygłoszono podczas niej referaty poświęcone między innymi dziejom politycznym miasta w latach 1309–1359, jego położeniu między Piastami a Luksemburgami, polityce śląskiej ostatnich Piastów oraz warunkom sanitarnym i medycznym w średniowieczu. Materiały z tej sesji stały się później częścią pierwszego tomu Rocznika Ziemi Namysłowskiej, który ukazał się dopiero w 2021 roku. Droga od wygłoszenia referatów do ich publikacji pokazuje, jak duże znaczenie w działalności regionalistycznej miały nie tylko pomysły i praca autorów, lecz także dostępność środków na druk.

Rok 1999 przyniósł obchody 750-lecia praw miejskich Namysłowa. W tym samym roku ukazał się album Dariusza Karbowiaka i Marka Rzewuskiego Ziemia Namysłowska na dawnej pocztówce. Publikacja prezentowała historyczny obraz miasta i okolic utrwalony na dawnych kartach pocztowych. Fotografie i widoki sprzed dziesięcioleci pozwalały zestawiać dawną zabudowę z ówczesnym krajobrazem oraz przybliżać czytelnikom zmiany zachodzące w przestrzeni miejskiej. Album nie był wydawnictwem TMZN, ale dobrze wpisywał się w zainteresowania lokalnego środowiska. Wyszedł więc naprzeciwko dokumentowaniu przeszłości, gromadzeniu ikonografii i udostępnianiu jej szerszemu gronu odbiorców.

Zeszyty historyczne TMZN

Nowy etap działalności wydawniczej Towarzystwa rozpoczął się w 2003 roku. Światło dzienne ujrzała wówczas publikacja Tomasza Kowalskiego pt. Dzieje kościoła i parafii pw. św. Franciszka z Asyżu i św. Piotra z Alkantary w Namysłowie. Książka ukazała się nakładem Namislavii przy udziale Towarzystwa Miłośników Ziemi Namysłowskiej. Był to jednocześnie pierwszy tom serii „Zeszyty Historyczne TMZN”. Wybór tematu nie był przypadkowy. Kościół franciszkański należy do ważnych elementów historycznego krajobrazu Namysłowa. Dzieje parafii pozwalają spojrzeć na przeszłość miasta przez pryzmat religii, życia społecznego i przemian miejscowej wspólnoty.

Uruchomienie serii oznaczało próbę stworzenia kolejnego miejsca dla publikacji poświęconych konkretnym obiektom, zagadnieniom i fragmentom historii regionu. Zamiast ograniczać się do pojedynczych broszur, Towarzystwo nawiązywało w ten sposób do tradycji tematycznych zeszytów historycznych, które wcześniej stanowiły ważną część jego dorobku.

Powrót „Biblioteczki TMZN”

Ważnym przedsięwzięciem pierwszej dekady XXI wieku było wznowienie publikacji z serii „Biblioteczka Towarzystwa Miłośników Ziemi Namysłowskiej”. Seria ta ukazywała się od 1962 roku i do 1975 roku obejmowała 136 zeszytów. Po długiej przerwie przystąpiono do reedycji wybranych prac.

Wśród wznawianych tytułów znalazły się między innymi opracowania Kazimierza Kulińskiego poświęcone zamkowi piastowskiemu oraz pieczęciom i herbowi Namysłowa. Na nowo wydana została także praca Stanisława Żareckiego dotycząca historii szpitalnictwa w powiecie namysłowskim. Do wznowień należały również teksty odnoszące się do dziejów Smogorzowa i postaci związanych z lokalną tradycją. Reedycje miały podwójne znaczenie. Po pierwsze, pozwalały ponownie udostępnić publikacje, których wcześniejsze nakłady były trudno dostępne. Po drugie, przypominały o pracy autorów, którzy przez dziesięciolecia tworzyli podstawy regionalnej wiedzy historycznej. Dzięki nim starsze teksty mogły służyć kolejnym pokoleniom czytelników, nauczycieli, kolekcjonerów i badaczy.

Ponowne wydawanie zeszytów było także formą ochrony samego dorobku TMZN. Regionalizm nie polega bowiem tylko na odkrywaniu nowych faktów, lecz również na zachowywaniu, porządkowaniu i udostępnianiu tego, co udało się już ustalić.

2006 — nowa synteza dziejów Namysłowa

W 2006 roku ukazała się obszerna monografia Namysłów: z dziejów miasta i okolic, przygotowana przez Mateusza Golińskiego, Elżbietę Kościk i Jana Kęsika. Książka, wydana przez Namislavię, liczyła 384 strony i stanowiła szerokie opracowanie historii miasta oraz regionu. Publikacja ta była istotnym wydarzeniem w lokalnej historiografii, ponieważ łączyła wyniki badań historycznych z próbą syntetycznego przedstawienia przeszłości Namysłowa. Stanowiła punkt odniesienia zarówno dla dalszych badań, jak i dla popularyzacji historii regionu.

Monografia nie była tym samym przedsięwzięciem co seria wydawnicza TMZN. Pokazuje jednak, że w pierwszej dekadzie XXI wieku lokalna historia rozwijała się w kilku uzupełniających się obszarach: poprzez działalność stowarzyszenia, pracę naukową badaczy oraz inicjatywy lokalnego wydawnictwa.

Brama Krakowska — historia i ochrona zabytków

Kolejnym przykładem popularyzacji dziedzictwa Namysłowa była książka Włodzimierza Ożgi Zespół Bramy Krakowskiej w Namysłowie, wydana przez Namislavię w 2007 roku. Opracowanie przedstawiało historię jednego z najbardziej rozpoznawalnych zespołów zabytkowych miasta, a także jego stan po przeprowadzonych pracach renowacyjnych. Brama Krakowska i zachowane fragmenty murów obronnych od dawna należały do obiektów skupiających zainteresowanie osób zajmujących się historią Namysłowa. Publikacje poświęcone poszczególnym zabytkom pozwalały wyjść poza ogólne opowieści o przeszłości miasta i skupić uwagę na konkretnych budowlach, ich przemianach oraz znaczeniu w miejskiej przestrzeni.

Takie opracowania uzupełniały szersze syntezy historyczne. Miały również wymiar praktyczny: pomagały upowszechniać wiedzę o zabytkach i budować społeczne zainteresowanie ich ochroną.

Regionalizm między tradycją a nowymi inicjatywami

Lata 1981–2010 były okresem, w którym dorobek namysłowskiego regionalizmu rozwijał się wielotorowo. Wydanie polskiego przekładu kroniki Liebicha udostępniło ważne źródło do historii miasta. Reedycje „Biblioteczki TMZN” przywróciły czytelnikom wcześniejsze opracowania. „Zeszyty Historyczne TMZN” stworzyły przestrzeń dla nowych publikacji, a przedsięwzięcia takie jak monografia Namysłowa, album dawnych pocztówek czy książka o Bramie Krakowskiej wzbogacały wiedzę o lokalnym dziedzictwie.

Nie wszystkie te publikacje były formalnie wydawane przez Towarzystwo. Właśnie dlatego warto postrzegać historię TMZN w szerszym kontekście współpracy społeczników, autorów, instytucji kultury, badaczy i wydawców. Ich praca składała się na wspólny dorobek dokumentowania i popularyzowania przeszłości ziemi namysłowskiej. Istotną barierą pozostawały środki finansowe, czego przykładem były trudności z wydaniem „Rocznika Ziemi Namysłowskiej”. Mimo tych ograniczeń podejmowano próby wznawiania starszych książek, przygotowywania nowych opracowań oraz gromadzenia materiałów dla przyszłych pokoleń.

Dziedzictwo TMZN w latach 1981–2010 nie polegało zatem jedynie na liczbie opublikowanych zeszytów czy książek. Tworzyły je również konsekwentne starania o to, by historia Namysłowa nie pozostawała wyłącznie w archiwach i prywatnych zbiorach, lecz była dostępna dla mieszkańców i wszystkich zainteresowanych przeszłością regionu.

Literatura: 1. Wypisy do dziejów Ziemi Namysłowskiej (red. F. Hawranek), Opole 1981; 2. T. Harjasz, Ziemia Namysłowska 1862-1964, Namysłów 1993; 3. W. Liebich, Kronika miasta Namysłowa od jego założenia do czasów najnowszych, Namysłów 1995; 4. T. Kowalski, Dzieje kościoła i parafii pw. św. Franciszka z Asyżu i św. Piotra z Alkantary w Namysłowie, Namysłów 2003; 5. M. Goliński, E. Kościk, J. Kęsik, Namysłów. Z dziejów miasta i okolic, Namysłów 2006; 6. W. Ożga, Zespół Bramy Krakowskiej w Namysłowie, Namysłów 2007; 7. T. Wincewicz, 40 lat działalności Towarzystwa Miłośników Ziemi Namysłowskiej 1959–1999, [w:] Rocznik Ziemi Namysłowskiej, t. 1, Namysłów 2021, s. 279–286.